۱۰۰سالگی فعالیتهای انتشاراتی آستان قدس رضوی، فرصتی برای بازخوانی مسیری است که از انتشار نخستین آثار مکتوب در سال ۱۳۰۵ آغاز شد و در گذر زمان، به مجموعهای گسترده در حوزه تألیف، ترجمه، تولید، توزیع و عرضه کتاب انجامید. این کارنامه تنها به چاپ و انتشار محدود نیست؛ بلکه با مأموریت فرهنگی آستان قدس رضوی در صیانت از میراث علمی و دینی، ترویج معارف اهلبیت(ع) و انتقال فرهنگ ایرانیاسلامی پیوند دارد.
بهنشر، ناشر وابسته به آستان قدس رضوی، در سالهای فعالیت خود از انتشار آثار دینی و دانشگاهی به تولید کتابهای داستانی، ادبیات کودک و نوجوان و ورود به قالبهای تازه نشر رسیده است. مسعود فرزانه، مدیرعامل انتشارات بهنشر در این گفتوگو از پیشینه این فعالیتها، تحولات یک قرن گذشته، مأموریت فرهنگی، وضعیت تولید کتاب، حمایت از پدیدآورندگان و اولویتهای آینده میگوید.
نشر؛ بخشی از مأموریت فرهنگی آستان قدس
سابقه فعالیتهای نشر در آستان قدس رضوی به سال ۱۳۰۵ بازمیگردد؛ با این حال، نباید این تاریخ را با عمر سازمانی شرکت امروزی بهنشر یکی دانست. شکلگیری ساختارهای نهادی و شرکت بهنشر به دورههای بعد مربوط است. برای درک ضرورت آغاز این فعالیتها باید به جایگاه تاریخی آستان قدس بهعنوان کانونی برای حفظ، تولید و انتقال دانش دینی و فرهنگ اسلامی توجه کرد. کتاب و مواد چاپی امکان ماندگاری و گسترش معارف اهلبیت(ع)، میراث علمی عالمان شیعه، متون دینی و آثار مرتبط با فرهنگ زیارت را فراهم میکنند. با گسترش صنعت چاپ، بهرهگیری از این ظرفیت برای صیانت و انتشار میراث مکتوب، پاسخگویی به نیاز زائران و مجاوران به منابع معتبر و دسترسپذیرتر کردن معارف اسلامی و فرهنگ ایرانی ضرورت بیشتری یافت. این سه نیاز، از محورهای اصلی شکلگیری فعالیتهای انتشاراتی آستان قدس بود.
۴ مرحله در مسیر یکقرنی نشر
تاریخ نشر آستان قدس رضوی را میتوان در چهار دوره بررسی کرد؛ دوره نخست از سال ۱۳۰۵ تا پیش از انقلاب اسلامی، مرحله آغاز و تثبیت فعالیتهای اولیه بود. در این دوره از ظرفیت چاپ برای انتشار آثار دینی و فرهنگی استفاده شد و بر اساس آمار اعلامشده، تا پیش از انقلاب ۲۷ عنوان کتاب منتشر شده بود.
دوره دوم، دهههای ۱۳۶۰ و ۱۳۷۰ با توسعه نهادی همراه شد. مؤسسه بهنشر در سال ۱۳۶۵ تأسیس شد و آثار دانشگاهی و تخصصی در کنار تولیدات دینی جایگاه بیشتری پیدا کردند. بهتدریج توجه به مخاطبان عمومی، کودکان و نوجوانان، زائران و موضوعات فرهنگی نیز گسترش یافت.
در دهههای ۱۳۸۰ و ۱۳۹۰، توسعه بازار و تنوع تولیدات در کانون توجه قرار گرفت. گسترش شبکه فروش، حضور در نمایشگاهها و عرضه محصولات فرهنگی در کنار انتشار کتاب، بخشی از فعالیت مجموعه شد. کودک و نوجوان، ادبیات داستانی، قرآن و ادعیه، معارف رضوی، سبک زندگی اسلامیایرانی و گفتمان انقلاب اسلامی از محورهای موضوعی این دوره بودند.
از دهه ۱۳۹۰ تاکنون، حرکت به سوی نشر مخاطبمحور و استفاده از رسانههای نوپدید شتاب بیشتری گرفته است. توجه به رمان دینی، نیازهای نسل جدید، کتاب الکترونیکی و صوتی و فروش اینترنتی افزایش یافته است. برای نمونه، بهنشر در سال ۱۴۰۰، ۳۰۵ عنوان اثر با شمارگان ۶۱۴ هزار نسخه تولید کرد و در سال ۱۴۰۵ با بیش از ۶۰۰ عنوان کتاب در نمایشگاه مجازی کتاب تهران حضور یافت. به باور فرزانه، مهمترین دگرگونی این مسیر، گذار تدریجی از نگاه چاپمحور به رویکردی مخاطبمحور و فرهنگمحور بوده است؛ تولید کتاب بهتنهایی کافی نیست و آثار باید بتوانند با نیازهای فکری و فرهنگی گروههای مختلف جامعه ارتباط برقرار کنند.
انتقال معارف با زبان و قالبهای امروز
مأموریت بهنشر در نسبت با هویت آستان قدس رضوی تعریف میشود؛ بنابراین این مجموعه افزون بر مسئولیت حرفهای نشر، وظیفهای فرهنگی و معرفتی نیز دارد. انتشار معارف اصیل اسلامی و رضوی، بازنمایی فرهنگ و هویت ایرانیاسلامی و توسعه ادبیات دینی در قالبهای امروزی از محورهای این مأموریت است. کیفیت علمی و محتوایی، ارزش ادبی و هنری و تناسب اثر با نیاز مخاطب، معیارهایی مهم در این مسیر به شمار میروند.
یکی از چالشهای نشر دینی، فاصله میان زبان تولیدکنندگان محتوا و تجربه و شیوه دریافت اطلاعات نسل جدید است. ازاینرو، انتقال معارف باید از آموزش مستقیم فراتر برود و با روایت و تجربه انسانی پیوند بخورد؛ مفاهیم اخلاقی میتوانند در موقعیتهای داستانی و زندگی شخصیتها برای مخاطب ملموس شوند. همچنین قالب و زبان اثر باید با گروه سنی تناسب داشته باشد. کودک به تصویر، قصه و تجربه عینی نیاز دارد؛ نوجوان به پرسش، هویتیابی و موضوعات واقعی زندگی توجه میکند و مخاطب بزرگسال ممکن است به تحلیل و تعمق بیشتری نیاز داشته باشد. رمان، داستان کوتاه، کتاب تصویری، کتاب صوتی و محصولات دیجیتال نیز امکانهای تازهای برای ارتباط با مخاطب فراهم میکنند. بهنشر در این زمینه مجموعههایی برای کودک و نوجوان، آثار داستانی دینی و کتابهای صوتی رضوی منتشر کرده است. رویکرد مطلوب، حرکت از انتقال یکسویه پیام به گفتوگو با مخاطب است؛ اثری که پرسشهای جدی مخاطب را به رسمیت بشناسد و فرصت تفکر و انتخاب آگاهانه را فراهم کند.
کارنامهای بزرگ با نیاز به آمار دقیقتر
بر اساس اطلاعات منتشرشده، از آغاز فعالیت نشر در سال ۱۳۰۵ تاکنون بیش از ۱۸هزار عنوان کتاب با شمارگان ۷۰ میلیون نسخه در آستان قدس رضوی منتشر شده است؛ در حالی که پیش از انقلاب اسلامی ۲۷ عنوان کتاب به چاپ رسیده بود. این آمار به کارنامه نشر در سطح آستان قدس رضوی اشاره دارد و نباید همه آن را به بهنشر نسبت داد. برآورد شده است که حدود ۵۰ درصد آثار منتشرشده متعلق به این انتشارات باشد.
برای ارائه آمار قطعی در ۱۰۰سالگی، به بانک اطلاعاتی جامعی نیاز است که عنوانها، نوبتهای چاپ، شمارگان، آثار پرفروش و کتابهای برگزیده جشنوارههای ملی را بهصورت مستند ثبت کند. حوزههای اصلی فعالیت بهنشر شامل معارف دینی، فرهنگ و سیره معصومان(ع) بهویژه امام رضا(ع) و زیارت، سبک زندگی اسلامیایرانی و گفتمان انقلاب اسلامی است. این موضوعات در قالب آثار عمومی، علوم انسانی، ادبیات دینی و داستانی برای بزرگسالان و مخاطبان کودک و نوجوان منتشر میشوند.
پدیدآورندگان؛ سرمایه اصلی نشر
تولید آثار ماندگار به ارتباطی مستمر و نظاممند با نویسندگان، پژوهشگران، مترجمان، ویراستاران و تصویرگران نیاز دارد. بهنشر میکوشد از الگوی صرفاً مبتنی بر دریافت دستنوشته فراتر برود و شبکهای فعال از پدیدآورندگان شکل دهد. فراخوانهای موضوعی، حمایت از نویسنده از مرحله شکلگیری ایده تا انتشار و شناسایی استعدادهای جوان، استادان دانشگاه و فعالان ادبیات دینی از جمله راهکارهای این مجموعه است.
تشکیل کارگروههای تخصصی در موضوعاتی مانند سیره رضوی، ادبیات دینی کودک و نوجوان، سبک زندگی رضوی و ادبیات پایداری و همچنین برگزاری نشستهای نقد کتاب، کارگاههای داستاننویسی و دورههای تربیت نویسنده، راههایی برای گسترش این ارتباط هستند. حمایت از پدیدآورنده نیز نباید به پرداخت حقالتألیف محدود بماند؛ بلکه باید زمینه رشد حرفهای و حضور مستمر او در فضای نشر را فراهم کرد.
ادبیات رضوی؛ از روایت تاریخ تا بازخوانی اندیشه
انتشار آثار رضوی یکی از وجوه تمایز بهنشر است و پیوند این مجموعه با آستان قدس، مسئولیتی ویژه در معرفی علمی، فرهنگی و هنری شخصیت امام رضا(ع) و میراث معرفتی ایشان ایجاد میکند. با این حال، ادبیات رضوی نباید تنها به کتابهای تاریخی و گزارش کرامات یا آثار مناسبتی محدود شود. سیره رضوی ظرفیت پرداختن به موضوعاتی چون عقلانیت، فرهنگ زیارت و تجربه معنوی، بازنمایی شخصیت امام رضا(ع) در داستان و حضور معارف رضوی در ادبیات کودک و نوجوان را دارد. گام بعدی آن است که آثار از بازگویی اطلاعات تاریخی فراتر بروند و اندیشه رضوی را در پیوند با مسائل انسان معاصر بازخوانی کنند.
گسترش حضور در بازارهای جهانی
معرفی فرهنگ ایرانیاسلامی و معارف رضوی به مخاطبان بیرون از ایران، از ظرفیتها و مسئولیتهای فرهنگی بهنشر است. این مجموعه در سالهای گذشته با حضور در نمایشگاههای بینالمللی کتاب از جمله فرانکفورت، کوالالامپور و بغداد، برای معرفی آثار خود تلاش کرده است. همچنین حق انتشار نزدیک به ۲۰ اثر به کشورهای جنوب شرق آسیا واگذار شده است. برای حضور مؤثر در بازار جهانی، شرکت در نمایشگاهها بهتنهایی کافی نیست. شناسایی آثار شایسته ترجمه، پشتیبانی از ترجمه حرفهای به زبانهایی مانند عربی، انگلیسی، اردو و ترکی و ایجاد ارتباط پایدار با ناشران خارجی برای واگذاری حق نشر، از پیشنیازهای گسترش این مسیر است.
اولویتهای قرن دوم فعالیت
به گفته فرزانه، اگر در قرن نخست ایجاد زیرساختهای چاپ و نشر، افزایش تولید و دسترسی مخاطبان به کتاب اهمیت داشت، در قرن دوم باید کیفیت، مرجعیت محتوایی، نوآوری و اثرگذاری فرهنگی در اولویت قرار بگیرد. یکی از هدفها، تبدیل شدن به مرجعی معتبر در نشر معارف رضوی از راه تولید آثار مرجع، بازخوانی منابع و حمایت از نویسندگان متخصص است. پیشگامی در ادبیات دینی کودک و نوجوان نیز اهمیت دارد؛ آثاری با کیفیت ادبی و هنری که بهجای تکرار قالبهای مستقیم آموزشی، زمینه تفکر، پرسشگری و تخیل را فراهم کنند. تحول دیجیتال، از کتاب الکترونیکی و صوتی تا قالبهای تعاملی و فناوریهای نو، اولویت دیگر است؛ بهنشر باید ضمن حفظ اصالت و کیفیت آثار مکتوب، زیرساخت حضور مؤثر در این عرصه را توسعه دهد.
توسعه همکاری با ناشران خارجی و ترجمه آثار شاخص، در کنار نقشآفرینی در جریانهای فکری و فرهنگی از دیگر اهداف پیش رو است. چشمانداز این مجموعه، ناشری است که ریشه در میراث علمی و معنوی آستان قدس رضوی داشته باشد، معیارهای حرفهای صنعت نشر را رعایت کند و بتواند به مسائل انسان معاصر پاسخ دهد.
خبرنگار: وجیهه تقیزاده




نظر شما